بررسی موج نوی سینمای فرانسه؛ از گدار تا لینکلیتر

به گزارش خبرگزاری مهر به نقل از روابط عمومی خانه سینما، در ابتدای نشست «گفتگومندی در سینمای جهان» با موضوع موج نوی سینمای فرانسه که با حضور روح الله حسینی معاون توسعه فناوری و مطالعات سینمایی سازمان سینمایی و فرزاد مؤتمن کارگردان سینما برگزار شد.میثم یزدی دبیر علمی برنامه گفت: سومین برنامه از مجموعه نشست های «گفتگومندی در سینمای جهان» که با همکاری خانه سینما و انجمن علمی هنر و ادبیات تطبیقی ایران برگزار می شود، به سینمای موج نوی فرانسه اختصاص دارد.

وی با اشاره به فیلم «موج نو» ساخته ریچارد لینکلیتر افزود: این فیلم یکی از آثار مورد توجه در جشنواره کن 2025 بود که یک فیلمساز آمریکایی آن را ساخته است. این اثر فرصتی برای شکل گیری گفتگو میان سینمای آمریکا و فرانسه فراهم می کند.

دبیر علمی نشست در ادامه با اشاره به ویژگی های سینمای موج نوی فرانسه اظهار کرد: سینمای موج نو رویکردی تک صدایی و کارگردان محور را بر سینما حاکم کرد؛ رویکردی که در تقابل با سینمای بازیگرمحور آمریکا قرار داشت.

در ادامه این نشست، گزیده ای از فیلم «موج نو» ساخته ریچارد لینکلیتر برای حاضران به نمایش درآمد.

میثم یزدی با اشاره به ویژگی های آموزشی فیلم «موج نو» ساخته ریچارد لینکلیتر گفت: این فیلم اثری آموزشی است و دقایق و ظرایف بسیاری دارد که می تواند برای هنرجویان رشته سینما آموزنده باشد. ژان لوک گدار در سپتامبر 2022 درگذشت و فیلم لینکلیتر بازسازی عین به عین بخش هایی از فیلم «از نفس افتاده» ساخته گدار است.

«از نفس افتاده» سینما را به پیش و پس از خود تقسیم کرد

فرزاد مؤتمن با اشاره به هزینه و شرایط تولید فیلم «از نفس افتاده» گفت: این فیلم با بودجه 400 هزار فرانک ساخته شد که معادل 80 هزار دلار بود. اگر تفاوت نرخ ارز را در نظر بگیریم، این مبلغ در شرایط امروز معادل876 هزار دلار است که برای ساخت یک فیلم رقم چندان زیادی محسوب نمی شود. این فیلم در مدت 22 روز ساخته شد. به قول فرانسوا تروفو، «از نفس افتاده» سینما را به پیش و پس از خود تقسیم کرد.

وی با مقایسه شرایط تولید فیلم لینکلیتر با اثر گدار افزود: فیلم لینکلیتر چهار میلیون دلار از نتفلیکس دریافت کرده که این مبلغ جدا از بودجه اصلی فیلم است. در واقع، این فیلمساز سه برابر گدار برای ساخت اثر خود بودجه در اختیار داشته و فیلمش را در مدت 50 روز فیلمبرداری کرده است. فیلم لینکلیتر اثر بدی نیست اما نمی توان آن را اثری ماندگار به شمار آورد. البته ماندگار نشدن این فیلم ارتباطی با بضاعت و توانایی فیلمساز ندارد.

مؤتمن با اشاره به تفاوت شرایط تاریخی شکل گیری دو فیلم اظهار کرد: شرایط تاریخی که موج نوی سینمای فرانسه را به وجود آورد، در فیلم لینکلیتر وجود ندارد؛ چراکه او فیلمسازی آمریکایی است و اساساً درکی از آن شرایط تاریخی نداشته است. اهمیت «از نفس افتاده» در این است که پس از گذشت هفتاد سال از زمان ساخت آن، همچنان به ما یادآوری می کند که می توان قواعد و چارچوب های سینمایی را نادیده گرفت و با بازیگوشی و شیطنت به ساخت فیلم پرداخت.

این فیلمساز ادامه داد: در اواخر دهه 1950 میلادی، موضوع صرفاً این نبود که چند جوان تصمیم گرفته باشند قواعد سینما را نادیده بگیرند؛ این رویکرد ریشه در شرایط تاریخی و پیامدهای جنگ جهانی دوم داشت. اگر فیلمسازانی که امروز از آن ها با عنوان فیلمسازان پست مدرن یاد می کنیم، گاهی به شکلی ناخودآگاه دست به تجربه گری می زنند، گدار و دوستانش کاملاً آگاهانه این مسیر را انتخاب کرده بودند.

موج نوی فرانسه؛ واکنشی به سلطه سینمای آمریکا

مؤتمن در ادامه با اشاره به وضعیت اکران فیلم های آمریکایی در فرانسه و تأثیر آن بر شکل گیری موج نو گفت: در آن سال ها امتیاز اکران 80 درصد ظرفیت سینماهای فرانسه در اختیار هالیوود قرار گرفته بود. فیلمسازان موج نو از دوران نوجوانی با سینمای آمریکا آشنا بودند و با فیلم های آنبزرگ شده بودند. فیلمنامه ای که فرانسوا تروفو و کلود شابرول نوشتند و برای کارگردانی به گدار واگذار شد، در چنین شرایطی می تواند زمینه ای برای فهم سینمای فرانسه در برابر تسلط سینمای آمریکا باشد.

وی با اشاره به تفاوت شخصیت پردازی در سینمای گدار و سینمای کلاسیک هالیوود بیان کرد: در فیلم های گدار، شخصیت پردازی به شکل کلاسیک وجود ندارد و شخصیت ها فاقد ابعاد روان شناختی متعارف هستند. از همان ابتدا می توان شباهت هایی میان «از نفس افتاده» و تریلرهای گنگستری سینمای نوآر مشاهده کرد.

ابهام و عبور از قواعد کلاسیک روایت

مؤتمن در ادامه با اشاره به شیوه روایت در «از نفس افتاده» گفت: در فیلم شاهد یک قتل تصادفی هستیم، اما همچنان علاقه مندیم بدانیم چه اتفاقی برای شخصیت رخ می دهد. این فیلم ابعاد و ویژگی های یک اثر کلاسیک هالیوودی را ندارد و از همان ابتدا با مخاطب قرار می گذارد که به واکاوی دنیای درونی شخصیت اصلی نپردازد. این رویکرد نیز در تقابل با قواعد سینمای کلاسیک قرار می گیرد.

این فیلمساز با اشاره به استفاده گدار از جامپ کات در این فیلم اظهارکرد: جامپ کات های عمدی در فیلم گدار وجود دارند، هرچند پیش از او نیز نمونه های محدودی از این شیوه تدوین در سینما دیده شده بود؛ با اینحال، این قاعده با نام گدار ثبت شده است.

مؤتمن با اشاره به تفاوت رویکرد روایی لینکلیتر و گدار عنوان کرد: اینکه در فیلم لینکلیتر منتقدی تصمیم می گیرد فیلم بسازد و پیشنهادی برای دریافت فیلم به او ارائه می شود، از یک الگوی کلاسیک پیروی می کند؛ در حالی که گدار هیچ گاه چنین فیلمی را کارگردانی نمی کرد.

فیلم «موج نو» اثری لطیف تر از فیلم های گدار است

مؤتمن در ادامه با اشاره به سرنوشت فیلم «از نفس افتاده» و جایگاهژان لوک گدار در تاریخ سینما گفت: با وجود اینکه نتیجه نهایی فیلم گدار مورد توجه تهیه کننده قرار نگرفت، این اثر بعدها به یکی از موفق ترین فیلم های سینمای جهان تبدیل شد. گدار در مجموع و با احتساب فیلم های کوتاه، مستندها و آثار تلویزیونی، 105 فیلم ساخت.

این فیلمساز ادامه داد: فیلم لینکلیتر انرژی خود را از موقعیت ها و افرادی می گیرد که به آنها می پردازد و فیلمساز به برگ برنده اثر خود آگاه است. او فیلم را با شیوه ای ساخته که پیش تر در سه گانه خود نیز تجربه کرده بود؛ یعنی روایت داستانی بسیار کم پیرنگ که نقاط عطف جذابی دارد. در فیلم «موج نو» نیز با همین الگو مواجه هستیم.

مؤتمن در ادامه نشست با اشاره به رویکرد روایی ریچارد لینکلیتر در فیلم «موج نو» گفت: این فیلم دورانی را به تصویر می کشد که هنوز فیلم «از نفس افتاده» ساخته نشده و این اثر انقلابی در سینما تحولی ایجاد نکرده است. در نتیجه، لینکلیتر در مواجهه با این موضوع رویکردی محافظه کارانه دارد.

موج نو حاصل گفتگو با تاریخ سینما و جریان های مختلف و رقیب بود

در ادامه این نشست، روح الله حسینی معاون توسعه فناوری و مطالعات سینمایی سازمان سینمایی و استاد دانشگاه تهران، با اشاره به ویژگی های سبکی موج نوی سینمای فرانسه گفت: معمولاً موج نو را با ویژگی هایی سبک شناختی مانند فیلمبرداری روی دست و در خیابان، هزینة تولید پایین، دیالوگ های بداهه یا نیمه‏بداهه، جامپ‏کات و مواردی ازاین دست می شناسیم. اما موج نو این ویژگی ها را در نتیجة مجموعه ای از گفتگوهای چهارگانه با حوزه‏های مختلف در خود جذب کرد. در واقع، این ویژگی های سبکی حاصل نوعی گفتگومندی هستند. موج نو در چهار حوزه وارد گفتگو شد که نخستین آن ها تاریخ سینما بود.

وی در تشریح زمینه های تاریخی شکل گیری موج نو افزود: فرانسه بعد ازجنگ جهانی دوم، جایی بود که سینما در آن به شکل بی سابقه ای دیده می شد. فرهنگ سینما دوستی و سینه‏کلوب‏ها به همت کسانی مثل لوییدلوک یا ژرژ فرانژو از سال‏های 1920 به بعد شکل گرفته بود. سینماتک فرانسه، که پیش از جنگ و در سال 1936 تاسیس شده بود، به مدیریت آنری لانگلوا، هر شب فیلم های کلاسیک نشان می داد. جوانانی مثل فرانسوا تروفو، ژان لوک گدار، کلود شابرول، اریک رومر و ژاک ریوت در آن سالن ها بزرگ شدند. این‏ها چون مدرسه فیلم رفته بودند فیلمساز نشدند؛ فیلمساز شدند چون بیش از حد فیلم دیده بودند. پس رشد سینماتک‏ها در فرانسه طی نیمه اول قرن بیستم تاثیری عمیق بر رشد فرهنگ سینما در بین فرانسوی‏ها و به ویژه جوان‏ها گذاشت.

معاون توسعه فناوری و مطالعات سینمایی سازمان سینمایی ادامه داد: از سوی دیگر و مهم‏تر از همه، سینمای مستقل پیش تر تماشاگرانی را پرورش داده بود که توانایی درک و همراهی با آثار موج نو را داشتند. در تاریخ سینما جریان های مهمی به اندازه موج نو وجود ندارند و اسامی فیلمسازانی که در شکل گیری این جریان نقش داشتند، خود گواه اهمیت و جایگاه آن است.

حسینی در پایان با اشاره به ظرفیت های نظری این جریان سینمایی بیان کرد: خوانش باختینی مبتنی بر مفاهیمی چون گفتگومندی، چندصدایی و ناتمام‏بودگی، از موج نو نیز موضوعی بسیار پراهمیت استکه همچنان ظرفیت فراوانی برای بررسی و بحث دارد که امیدواریم در وقت دیگری بدان بپردازیم.

در این نشست افرادی همچون بهمن نامور مطلق اسطوره شناس و استاد دانشگاه، سهراب فتوحی رئیس انجمن دوستی ایران و فرانسه، حسن آقاکریمی، محمدعلی حسین نژاد نیز حضور داشتند.